Tin Kinh tế- xã hội  > Xã hội

Hộ sản xuất kinh doanh cá thể và tính dễ bị tổn thương của khu vực phi chính thức

Cập nhật lúc: 25/08/2017 04:18:00 PM

Hộ sản xuất kinh doanh cá thể (SXKDCT) là tất cả các đơn vị kinh doanh sở hữu bởi một cá nhân hay hộ gia đình, không đăng ký theo Luật Doanh nghiệp và hoạt động phi nông nghiệp. Hộ SXKDCT có thể có dưới 10 lao động vì bất kỳ hộ kinh doanh nào có trên 10 lao động thường xuyên thì phải đăng ký doanh nghiệp. Hộ kinh doanh cá thể là cơ sở không có tư cách pháp nhân thuộc sở hữu của cá nhân hoặc hộ gia đình, thực hiện sản xuất hoặc phân phối hàng hoá và dịch vụ trên thị trường.

Khu vực phi chính thức là cơ sở kinh tế thuộc sở hữu tư nhân, sản xuất ít nhất một phần hàng hóa và dịch vụ để mua bán hoặc trao đổi, chưa đăng ký (không có giấy đăng ký kinh doanh) và tham gia vào các hoạt động phi nông nghiệp. Nói cách khác, khu vực phi chính thức bao gồm toàn bộ các hộ SXKDCT không có giấy đăng ký kinh doanh.

Trong những năm gần đây, thực hiện chính sách đổi mới kinh tế, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã đến thời điểm bị giải thể hoặc tái cấu trúc. Khi đó, nhiều người trong số những lao động bị mất việc từ các doanh nghiệp hay hợp tác xã này đã tự thiết lập hoạt động sản xuất kinh doanh của riêng mình, có thể ở dạng lao động tự làm chủ hoặc hoạt động kinh doanh hộ gia đình. Bên cạnh đó, những chính sách đổi mới cũng đã tạo ra sự bùng nổ về việc làm trong khu vực hộ sản xuất kinh doanh cá thể. Khu vực này đóng góp đáng kể vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tạo ra gần 1/3 GDP phi nông nghiệp, 57% việc làm phi nông nghiệp và 23% tổng GDP năm 2014. Đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tăng trưởng bao trùm, khu vực này có khả năng giải quyết việc làm cho một bộ phận lớn dân cư, có tính linh hoạt trong hoạt động, có sức sống mạnh mẽ. Tăng trưởng của khu vực này vẫn có tiềm năng khi mặt bằng chung có công nghệ thấp, trang thiết bị và kỹ năng có nhiều hạn chế, nên có dư địa lớn cho các can thiệp chính sách tác động tới năng suất lao động.

Trong quá trình vận hành, hộ SXKDCT hầu hết có quy mô nhỏ nên hoạt động của các hộ thường gặp nhiều rủi ro. Đặc thù của các hộ SXKDCT là họ chủ yếu dựa vào một hoặc vài nhân công. Ngoài những rủi ro có thể xảy ra như đối với các loại hình doanh nghiệp khác, hoạt động SXKDCT có thể bị ảnh hưởng tiêu cực bởi bất kỳ một biến cố bất lợi nào xảy ra với chủ cơ sở và thậm chí có thể tác động đến các thành viên khác trong hộ.

1. Từ những rủi do cá nhân đến tính dễ bị tổn thương của các hộ SXKDCT

Rủi ro mà các hộ SXKDCT gia đình phải đối mặt gồm có hai loại chính và có thể ảnh hưởng đến công việc kinh doanh một cách trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua chủ cơ sở. Một mặt, rủi ro có tính hệ thống bao gồm các yếu tố vĩ mô như lạm phát cao, các cú sốc cung - cầu và sự không sẵn có về nguồn cung nguyên vật liệu, thời tiết, pháp luật cũng là yếu tố chính vì phần lớn chưa rõ ràng đối với các chủ hộ SXKDCT phi chính thức góp phần làm tăng sự không ổn định của môi trường kinh doanh. Mặt khác, những rủi ro riêng biệt như sức khoẻ yếu cũng có thể ảnh hưởng đến các hộ SXKDCT hoặc các chủ hộ SXKDCT.

Tính dễ bị tổn thương phải được xem xét trên cơ sở tổng hợp các rủi ro của cơ sở kinh doanh và rủi ro của các cá nhân điều hành cơ sở đó. Những biến cố bất lợi cho một người sau đó có thể tác động tới cả công việc kinh doanh mà người đó đang điều hành thông qua hai kênh: tiền bạc và thời gian. Trong trường hợp đau yếu, gánh nặng tài chính trực tiếp có thể chiếm phần lớn ngân sách của hộ cũng như các chi phí sinh hoạt khác. Nhìn chung, với nguồn lực có hạn của hộ gia đình và với ngân sách dành cho kinh doanh của hộ thường có chi phí lớn do các biến cố bất lợi gây ra có thể thu hẹp nguồn lực dành cho cơ sở kinh doanh và ảnh hưởng không nhỏ đến sự hoạt động cũng như sự tồn tại của cơ sở kinh doanh đó.

2. Các biến cố bất lợi

Những cú sốc về mặt sức khoẻ là rủi ro thường gặp nhất đối với các lao động trong khu vực phi chính thức. Thực tế cho thấy, tỷ lệ các chủ hộ SXKDCT bị ảnh hưởng đến công việc kinh doanh do các trường hợp ốm đau bệnh tật, tỷ lệ này tăng theo độ tuổi và cao hơn đáng kể với các lao động phi chính thức. Nhìn chung, các hộ SXKDCT, đặc biệt là chủ hộ SXKDCT phi chính thức thường bị tổn thất do các cú sốc, nguyên nhân thường gặp là những khoản chi phí lớn và bất ngờ là những cú sốc do tính cá nhân và các vấn đề sức khoẻ là loại sốc thường gặp.

Nhìn chung, có tới 30% các chủ hộ SXKDCT gặp phải ít nhất một cú sốc như mùa màng, ảnh hưởng của thời tiết, thiên tai, tai nạn lao động (đặc biệt tai nạn lao động ở Việt Nam là cao so với khu vực do điều kiện làm việc nghèo nàn), mức vốn thấp, các nguyên vật liệu chất lượng kém khiến cho việc làm trong phi chính thức đầy rủi ro. Các cơ sở phi chính thức và chủ cơ sở dễ bị tổn thương hơn các cơ sở chính thức về mọi mặt, xét về mặt bằng chung họ nghèo hơn và hoạt động trong điều kiện bấp bênh hơn.

3. Các cơ chế ứng phó và vòng luẩn quẩn tiềm ẩn

Các nhân tố dẫn đến tính dễ bị tổn thương chủ yếu liên quan đến các cú sốc cho chủ hộ SXKDCT chứ không phải do việc kinh doanh của họ, các chương trình an sinh xã hội thông qua việc bảo vệ các cá nhân một cách hiệu quả trước những hậu quả của các rủi ro.

        Hình 1. Cách ứng phó của các hộ XSKDCT đối với biến cố bất lợi (%)

Hơn một nửa các chủ hộ SXKDCT gặp phải biến cố bất lợi đã phải sử dụng tiền mặt hoặc tiền tiết kiệm; 39% các chủ hộ SXKDCT phi chính thức và 31% các chủ hộ SXKDCT phải vay tiền thêm. Điều này dẫn đến lo ngại về tác động lấn át đối với các khoản vay cho kinh doanh khác. Gần một nửa các hộ SXKDCT khi gặp phải biến cố thì phải cắt giảm chi tiêu. Trong khi một phần chi tiêu phục vụ tiêu dùng thì một phần cho công việc kinh doanh nghĩa là cắt giảm chi tiêu có thể tác động lâu dài đến các hộ SXKDCT. Cuối cùng có gần 9% các chủ hộ SXKDCT Phi chính thức gặp các cú sốc đã phải bán tài sản phục vụ sản xuất, vì vậy gây cản trở cho khả năng tạo thu nhập trong trung và dài hạn. Trong trung hạn, các khoản chi phí cũng ảnh hưởng đến cung lao động: với 17% các hộ SXKDCT phi chính thức và 10% SXKDCT chính thức có các thành viên khác trong gia đình phải đi làm việc ở nơi khác.

----------------------

Tài liệu tham khảo:

  1. Hội thảo “Vai trò hộ sản xuất kinh doanh cá thể và khu vực phi chính thức đối với tăng trưởng bao trùm ở Việt Nam”, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, tháng 5/2017
  2. Tăng trưởng vì mọi người: Báo cáo phát triển con người Việt Nam, 2015
  3. Điều tra HB&IS, Hà Nội và TP. HCM, 2014-2015, Trung tâm Phân tích và Dự báo (Viện Hàn lâm khoa học xã hội VN)/IRD-DIAL
Trích nguồn:NCIF
Tác giả: Ths. Đặng Đức Anh (Ban Tổng hợp)
  Email    In


 

Bình luận

Mã xác nhận:
Nhập mã xác nhận:
 

Tìm kiếm

Số lượt truy cập : 1097202